Osvajanje poslaničkog mjesta u parlamentu Srpske predstavlja složen proces koji zavisi od geografskih granica i matematičkih proračuna, pa same želje partija o prelasku cenzusa često padaju u vodu pred surovom izbornom matematikom.
Analiza rezultata pokazuje da stranke sa parlamentarnim ambicijama moraju ciljati na bazu od oko 5.000 glasova na nivou jedinice, ali konačni raspored snaga diktira formula koja nerijetko donosi dramatične ishode u finišu brojanja.
Direktni mandati po izbornim jedinicama: Od Doboja do Trebinja
U Narodnu skupštinu Republike Srpske direktno se biraju 63 poslanika, a njihov raspored je striktno utvrđen po regionalnim zonama. Dok pojedine regije zbog broja stanovnika nose dvocifren broj predstavnika, manje regije daju svega nekoliko poslanika, što dramatično podiže izborni prag, pišu Nezavisne .
Raspored direktnih mandata po izbornim jedinicama izgleda ovako:
- Izborna jedinica 3: 12 mandata
- Izborna jedinica 6: 9 mandata
- Izborne jedinice 1, 2, 7 i 9: po 7 mandata
- Izborna jedinica 5: 6 mandata
- Izborne jedinice 4 i 8: po 4 mandata
Na izborima 2022. godine za direktan ulazak iz Izborne jedinice 5 (Doboj, Stanari, Petrovo, Teslić) bilo je potrebno sakupiti 4.458 glasova. Sa druge strane, istorijski podaci iz 2018. godine pokazuju da je u Izbornoj jedinici 4 (Derventa, Brod, Vukosavlje, Modriča) prolaz bio moguć i sa 3.353 glasa, što potvrđuje da broj izašlih birača i lokalna izlaznost diktiraju pravila igre.
Surova matematika: Cenzus pređen, a mandata nema
Zakon nalaže da politička partija mora osvojiti minimalno tri odsto glasova da bi uopšte učestvovala u raspodjeli pozicija. Međutim, to je tek prva stepenica koja ne garantuje ništa. Najbolji primjer za to je Socijalistička partija, koja je u Izbornoj jedinici 4 osvojila skoro devet odsto glasova, ali je ostala bez direktnog predstavnika u parlamentu.
Direktne pozicije se raspoređuju po specifičnoj matematičkoj formuli. Ukupan broj glasova političke partije u izbornoj jedinici dijeli se sa neparnim brojevima 1, 3, 5, 7, 9, 11 i tako redom, sve dok se ne popune sva mjesta koja pripadaju toj regiji.
Upravo u pomenutoj Izbornoj jedinici 4, gdje se biraju svega četiri poslanika, cenzus od tri odsto prešlo je čak osam subjekata – SDS, SNSD, SP, PDP, Pokret za državu, NPS, DNS i SPS. Na kraju su sva četiri mjesta podijelili SDS i SNSD. Izborna drama okončana je tako što je SNSD uzeo posljednji mandat zahvaljujući prednosti od svega 64 glasa u odnosu na Socijalističku partiju nakon dijeljenja ukupnog rezultata sa tri.
Spas kroz kompenzaciju: Kako do parlamenta bez direktne pobjede
Pored direktno izabranih predstavnika, kroz kompenzacione liste u Narodnu skupštinu ulazi još 20 poslanika. Za ovu raspodjelu čitava Republika Srpska se posmatra kao jedna izborna jedinica, a u formulu se uzima ukupan broj glasova koje je partija osvojila na nivou cijele republike.
Ovaj mehanizam često služi kao pojas za spasavanje strankama koje imaju ravnomjerno raspoređenu, ali nedovoljno jaku bazu za direktne pobjede. Na izborima 2022. godine zabilježeni su paradoksalni rezultati:
– DNS je osvojio 28.503 glasa i dobio četiri kompenzaciona mandata, iako nije uzeo nijedan direktni.
– SPS je obezbijedio tri kompenzaciona mjesta, takođe bez ijednog direktnog mandata.
– Sa druge strane, SDS je na nivou cijele Republike Srpske sakupio čak 95.640 glasova, ali kroz ovaj sistem nije dobio nijedno dodatno mjesto jer je sve svoje poslanike obezbijedio kroz direktne pobjede na terenu.
