Dok zapadna Evropa pokušava da pronađe ravnotežu između potreba privrede i integracije migranata, Balkan se suočava sa drugačijim, ali podjednako ozbiljnim demografskim problemom. Region već decenijama gubi stanovništvo. Desetine hiljada mladih i radno sposobnih ljudi svake godine odlaze u Njemačku, Austriju, Sloveniju, Hrvatsku i druge države EU u potrazi za boljim platama i bezbjednijom budućnošću.
Evropa se danas ne suočava samo sa ekonomskim i bezbjednosnim izazovima, već i sa najvećom demografskom promjenom od završetka Drugog svjetskog rata. Starenje stanovništva, istorijski nizak natalitet i hroničan nedostatak radne snage doveli su do toga da migracije postanu jedno od najvažnijih političkih pitanja na kontinentu.
Dok vlade nastoje da obezbijede radnike neophodne za funkcionisanje privrede, sve veći broj građana postavlja pitanje kako očuvati društvenu koheziju, bezbjednost i identitet evropskih država.
Evropska rasprava o migracijama zato više nije samo pitanje granica i kontrole ulaska. Ona je postala rasprava o budućnosti kontinenta koji ima sve manje mladih ljudi, sve više starijih stanovnika i sve veću potrebu za radnom snagom.
CRNA STATISTIKA
Prema evropskim demografskim analizama, broj stanovnika Evropske unije rođenih izvan njenih granica povećan je sa oko 40 miliona 2010. godine na više od 60 miliona sredinom ove decenije. To znači da je više od svakog osmog stanovnika EU rođeno van njenih granica.
Istovremeno, Evropska unija danas ima oko 449 miliona stanovnika. Prosječna starost stanovnika dostigla je oko 44 godine, što je čini jednim od najstarijih velikih ekonomskih prostora u svijetu. Udio stanovnika starijih od 65 godina već je iznad 21 odsto, a u Italiji, Portugaliji i Grčkoj taj procenat premašuje četvrtinu ukupne populacije. Ovi brojevi pokazuju da migracije nisu uzrok evropske demografske promjene, već odgovor na proces koji je započeo mnogo ranije.
KONTINENT KOJI STARI
Evropa već decenijama nema dovoljno novorođene djece da bi prirodnim putem obnavljala stanovništvo. Za prostu reprodukciju potrebno je oko 2,1 dijete po ženi, dok se stopa fertiliteta u EU godinama kreće oko 1,5.
Svaku novu generaciju čini manje ljudi nego prethodnu, dok se životni vijek produžava. Posljedica je rast broja starijih građana i smanjenje broja ljudi u radnom dobu.
Prema projekcijama evropskih institucija do 2050. godine gotovo svaki treći stanovnik Unije biće stariji od 65 godina. To će stvoriti veliki pritisak na penzijske sisteme, zdravstvo i javne finansije. Problem nije samo ko će raditi, već i ko će finansirati sistem u kojem broj penzionera raste brže od broja zaposlenih. Evropski model socijalne države decenijama je počivao na povoljnijem odnosu radnika i penzionera, ali je ta ravnoteža danas ozbiljno narušena.
MATEMATIKA I BRIGE
Nedostatak radne snage već je postao jedan od najvećih ekonomskih problema Evrope. Broj mladih koji ulaze na tržište rada opada, dok sve više ljudi odlazi u penziju. Posljedica je nedostatak radnika u zdravstvu, njezi starih, građevinarstvu, transportu, industriji, poljoprivredi i informacionim tehnologijama.
Njemačka, Austrija, Holandija, Belgija i druge razvijene države već godinama upozoravaju da bez strane radne snage neće moći održati sadašnji nivo ekonomske aktivnosti. Njemačkoj će, prema procjenama ekonomskih instituta, u narednim godinama biti potrebne stotine hiljada novih radnika godišnje da bi nadoknadila odlaske u penziju i pad broja domaćeg stanovništva u radnom dobu.
Ipak, demografi upozoravaju na to da migracije mogu samo ublažiti, ali ne i riješiti evropsku demografsku krizu. One mogu popuniti praznine na tržištu rada, ali ne mogu promijeniti činjenicu da evropska društva imaju sve manje djece.
EKONOMIJA I DRUŠTVO
Ekonomski argument u prilog migracijama jedan je od najsnažnijih u evropskoj raspravi. Bez stranih radnika mnoge evropske privrede danas bi se suočile sa ozbiljnim problemima u proizvodnji, zdravstvu, transportu, ugostiteljstvu i javnim službama. U Njemačkoj, Austriji, Holandiji i drugim razvijenim zemljama veliki broj sektora već zavisi od radnika rođenih u inostranstvu.
Međutim, ekonomska korist je samo jedna strana priče. Sa smanjenjem broja radnika koji uplaćuju doprinose raste pritisak na penzijske fondove i zdravstvene sisteme. Zato države traže kombinaciju rješenja: povećanje produktivnosti, duže zadržavanje ljudi na tržištu rada, reformu penzijskih sistema i kontrolisan priliv radne snage iz inostranstva.
NAJVEĆI IZAZOVI
Dolazak novih stanovnika nije kraj migracionog procesa. Pravi izazov počinje nakon prelaska granice. Integracija ne znači samo zapošljavanje, već i učenje jezika, pristup obrazovanju, prihvatanje zakona i društvenih pravila, kao i uključivanje u lokalne zajednice.
Iskustva Francuske, Belgije, Njemačke i Švedske pokazuju da taj proces nije jednostavan. U pojedinim sredinama nastale su zajednice koje su u određenoj mjeri odvojene od ostatka društva, što je otvorilo pitanje koliko brzo države mogu integrisati veliki broj novih stanovnika.
Zato evropska rasprava više nije samo pitanje koliko migranata neka zemlja može primiti, već i koliki je kapacitet jednog društva da obezbijedi uspješnu integraciju.
GLAVNE DESTINACIJE
Najveće posljedice demografskih promjena vidljive su u zapadnoj Evropi, koja je postala glavno odredište migranata iz Afrike, sa Bliskog istoka, iz Azije, ali i istočne Evrope. Njemačka je već decenijama najvažnija evropska migraciona destinacija. Kao najveća ekonomija privlači radnike visokim platama, razvijenim sistemom socijalne zaštite i velikom potražnjom za radnom snagom.
Danas više od četvrtine stanovnika Njemačke ima migraciono porijeklo, a u velikim gradovima taj udio je znatno veći, posebno među mlađim generacijama. Njemačka je istovremeno primjer i potrebe i problema migracija. Privredi su potrebni radnici, ali je nakon velikog talasa dolazaka 2015. postalo jasno da ekonomska potreba sama po sebi nije dovoljna bez efikasnog sistema integracije.
Slični procesi vidljivi su i u drugim državama. Francuska ima jednu od najvećih imigrantskih zajednica u Evropi, dok Austrija i Holandija u velikoj mjeri zavise od strane radne snage u zdravstvu, njezi, građevinarstvu i uslugama.
Švedska je, s druge strane, posljednjih godina značajno promijenila migracionu politiku. Zemlja koja je dugo važila za simbol otvorenosti uvela je stroža pravila nakon što su pitanja integracije, kriminala i organizovanih grupa postala jedna od glavnih političkih tema.
OD IZVOZA DO UVOZA
Posebnu dimenziju evropske demografske krize predstavlja istočna Evropa. Za razliku od zapadnih zemalja koje su privlačile migrante, države istočne Evrope decenijama su bile izvoznici stanovništva.
Rumunija, Bugarska, Hrvatska i druge zemlje izgubile su milione ljudi koji su nakon ulaska u EU otišli u Njemačku, Austriju, Irsku, Holandiju i druge bogatije države. Međutim, posljednjih godina dolazi do obrta. Zemlje koje su nekada slale radnike u inostranstvo sada sve više moraju da ih uvoze.
To je posebno vidljivo u Hrvatskoj. Zemlja koja je godinama gubila mlade radnike zbog odlaska u Njemačku i Austriju danas sve više zavisi od radnika iz Nepala, Filipina, Indije i drugih azijskih zemalja. To je važna paralela sa BiH. Balkan sve više ulazi u isti demografski ciklus kroz koji je istočna Evropa već prošla, prvo izvoz sopstvenog stanovništva, a zatim uvoz radne snage.
NOVI KURS BRISELA
Suočena sa sve većim pritiskom građana i država članica Evropska unija posljednjih godina mijenja pristup migracijama. Novi evropski pakt o migracijama i azilu predviđa brže procedure za vraćanje lica koja nemaju pravo boravka, jačanje kontrole spoljnih granica i veću saradnju sa državama izvan Unije. Cilj je pronaći ravnotežu između dva zahtjeva koji često idu jedan protiv drugog, potrebe evropske privrede za radnicima i zahtjeva građana za većom kontrolom migracionih tokova.
Pojedine države otišle su korak dalje. Italija se sa Albanijom dogovorila o formiranju centara za obradu zahtjeva migranata koji stižu preko Sredozemlja, a slične modele razmatraju i druge evropske zemlje. Ideja je da bude smanjen broj ilegalnih ulazaka, ubrzane procedure za azil i brži povratak lica koja ne ispunjavaju uslove za ostanak u EU. Međutim, organizacije za zaštitu ljudskih prava upozoravaju da sve mjere moraju biti u skladu sa međunarodnim konvencijama i osnovnim pravima.
AMERIČKI STAV
Na evropsku raspravu snažno utiču i promjene u SAD. Administracija Donalda Trampa ponovo je u prvi plan stavila pravo država da same odlučuju ko može ući na njihovu teritoriju i pod kojim uslovima. Takav pristup naišao je na podršku dijela evropskih vlada, posebno u centralnoj Evropi.
Mađarska, Poljska i neke druge države godinama zagovaraju stav da zaštita državnih granica nije suprotna međunarodnoj saradnji, već predstavlja jedan od osnovnih elemenata državnog suvereniteta. Njihovi politički lideri ističu da svaka država mora samostalno odlučivati o broju i strukturi migranata koje može prihvatiti, u skladu sa sopstvenim ekonomskim, kulturnim i bezbjednosnim kapacitetima.
BALKAN
Dok zapadna Evropa pokušava da pronađe ravnotežu između potreba privrede i integracije migranata, Balkan se suočava sa drugačijim, ali podjednako ozbiljnim demografskim problemom. Region već decenijama gubi stanovništvo. Desetine hiljada mladih i radno sposobnih ljudi svake godine odlaze u Njemačku, Austriju, Sloveniju, Hrvatsku i druge države EU u potrazi za boljim platama i bezbjednijom budućnošću.
Za razliku od ranijih migracionih talasa, kada su balkanske zemlje uglavnom bile izvor radne snage za razvijenu Evropu, danas se pojavljuje novi fenomen – države koje gube sopstveno stanovništvo počinju da uvoze radnike. Istočna Evropa već je prošla taj put. Nakon masovnog odlaska sopstvenih građana, Poljska, Rumunija i Hrvatska suočile su se sa nedostatkom radnika u građevinarstvu, industriji, transportu i uslugama. Sličan scenario postepeno se pojavljuje i na zapadnom Balkanu.
I BiH se nalazi u specifičnoj poziciji. S jedne strane nastavlja se odlazak mladih i radno sposobnih ljudi u zemlje Evropske unije. S druge strane domaći poslodavci sve teže pronalaze radnike i sve više se okreću inostranstvu. Broj izdatih radnih dozvola stranim državljanima raste iz godine u godinu, a najveća potražnja je u građevinarstvu, metalskoj industriji, saobraćaju, turizmu, ugostiteljstvu i proizvodnji.
Među radnicima koji dolaze u BiH sve više je državljana Nepala, Indije, Bangladeša, Turske, Filipina i drugih azijskih zemalja.
UPOZORENjA
Stručnjaci upozoravaju na to da uvoz radne snage nije zamjena za dugoročnu demografsku politiku. Glavni problem ostaje činjenica da BiH godinama ima negativan prirodni priraštaj, manji broj rođene djece i sve starije stanovništvo. Sve je manje učenika u školama, manje mladih porodica, a broj penzionera raste. Mnoge lokalne zajednice već zatvaraju područne škole, jer nema dovoljno djece. Istovremeno, privrednici upozoravaju da bez novih radnika nije moguće održati ekonomski rast. Tako nastaje jedan od najvećih paradoksa savremene BiH – zemlja koja ima nezaposlene, ali gubi radnike, a zatim mora da ih uvozi.
SAT OTKUCAVA
Jedno je sigurno demografski sat nastavlja da otkucava. Evropa svake godine ima manje rođenih, više starijih stanovnika i veću potrebu za radnicima. To je lekcija koja se sve više odnosi i na BiH. Ako se nastave sadašnji trendovi, odlazak mladih, pad broja rođenih i rast potrebe za stranom radnom snagom, pitanje više neće biti da li će se evropski demografski scenario preslikati i na BiH. Pitanje će biti koliko brzo.
Zato rasprava o migracijama više nije samo rasprava o granicama, azilu ili tržištu rada. Ona je rasprava o budućnosti evropskih društava, ali i zemalja poput BiH. Na kraju, najvažnije pitanje nije samo ko će doći u Evropu. Jednako važno je, ko će u njoj ostati. Za BiH je to pitanje možda još važnije: ko će ostati da radi, stvara i gradi budućnost.
NESRAZMJER
Podaci Odjeljenja za stanovništvo Ujedinjenih nacija pokazuju koliko su migracije neravnomjerno raspoređene širom svijeta. U pojedinim državama migranti čine gotovo zanemariv dio stanovništva. Na Kubi njihov udio iznosi svega oko 0,02 odsto, na Filipinima oko 0,08 odsto, dok u Kini i Madagaskaru iznosi oko 0,12 procenata. S druge strane postoji manji broj država u kojima je stanovništvo rođeno u inostranstvu postalo važan dio društva. Među njima su Kanada, Australija i Švajcarska, ali i većina ekonomski najrazvijenijih država zapadne Evrope.
(Glas Srpske)
